SZTUKA BIZANTYJSKA - Basilica di San Vitale, Ravenna [527 - 548]

Bazylika św. Witalisa, wł. Basilica di San Vitale - Rawenna - przykład sztuki bizantyjskiej w Europie zachodniej. [527 - 548].

Wzniesiona na planie ośmioboku z niszami, otaczanego przez również ośmioboczne obejście z emporami i wydzielonym prezbiterium, do którego przylegają dwie kaplice: prothesis i diaconicon, typowe dla świątyń bizantyjskich. Narteks dostawiony jest ukośnie do budowli, flankują go dwie wieżyczki ze schodami.

Wnętrze jest bogato dekorowane mozaikami. Nad kolumnadą w nawie głównej znajdują się freski ze scenami ze Starego Testamentu:

historia Abrahama, Melchizedeka, scena ofiary z Izaaka, życie Mojżesza, Jeremiasza, Izajasza, historia Abla i Kaina.

Wnętrze zdobią mozaiki przedstawiające Jezusa, apostołów oraz św. Gerwazego. Mają formę medalionów. Jest ich 15.

Mozaiki (548) na ścianach apsydy przedstawiają cesarza Justyniana, ubranego w purpurowy płaszcz ze złotą aureolą, stojącego w otoczeniu biskupa Maksymiana i gwardii. Po drugiej stronie znajduje się cesarzowa Teodora w bogatym stroju, otoczona służbą.

BIZANCJUM - architektura sakralna

Kościół chrześcijański w czasach Konstantyna był domem zebrań (ecclesia), nabożeństwa sprawowano wewnątrz budynku w obecności wiernych (w świątyniach pogańskich działalność kultowa odbywała się na zewnątrz).

Bizantyjska architektura sakralna początkowo nawiązywała do starochrześcijańskiej bazyliki (kościoły w Rawennie: S. Apollinare Nuovo 519 i S. Apollinare in Classe 549). Wzorowano się na rzymskich bazylikach foralnych, gdyż tylko one mogły pomieścić tłumy ludzi. Apsydę umieszczano na krótkim boku, naprzeciw znajdowało się wejście. Wejścia boczne, charakterystyczne dla bazylik świeckich zostały zlikwidowane. 

Pierwszą zachowaną do dziś chrześcijańską bazylikę rzymską wzniósł Maksencjusz (dzisiejszy kościół św. Sebastiana), miała kształt zgodny z planem rzymskiego cyrku. Apsyda był skierowana ku zachodowi. Ściany nawy głównej zawierały duże sklepione łukiem okna, zaś linia frontu z wejściami nad portykiem z filarów przebiegała skośnie do osi głównej budynku (próba dopasowania bazyliki do planu cyrku).

Bazylika cmentarna Konstantyna (320 r.) – przy via Labicana. Do fasady bazyliki dobudowano mauzoleum, znane pod nazwą Tor Pignattara. Wewnątrz mauzoleum, w niszach miały znajdować się groby rodziny cesarskiej. Znaleziono tu sarkofag z czerwonego porfiru ze scenami batalistycznymi, w którym pochowano matkę Konstantyna – Helenę.

Sant’ Agnese przy via Nomentana – wzniesiono przy kościele mauzoleum Santa Constanza, które zawiera dekorację mozaikową o ornamentach geometrycznych, roślinnych, ze scenami winobrania. W apsydalnych niszach znajdują się mozaiki przedstawiające Traditio Legis (przekazanie Prawa przez Chrystusa Piotrowi) i Traditio Clavis (Przekazanie Kluczy).
Drugim, równie powszechnym i stosowanym od początku typem były założenia centrum, oparte na rozmaitych planach (koła, kwadratu, krzyża greckiego, regularnego ośmioboku itp.) i kryte kopułami wspartymi na pendentywach lub trompach. Pełniły one funkcje baptysteriów (Ortodoksów z V w. i Ariańskie z ok. 500, oba w Rawennie), kościołów (S. Vitale w Rawennie, 532-547) i kaplic pałacowych. W wyniku syntezy obu tych typów powstała bazylika kopułowa, łącząca cechy rzutu budowli podłużnej z pionową organizacją przestrzenną centrum wnętrza przykrytego kopułą (kościół Św. Ireny w Konstantynopolu, 532).

Najdoskonalszym jej przykładem i zarazem najwybitniejszym osiągnięciem architektury bizantyjskiej jest kościół Hagia  Sophia (532-537) w Konstantynopolu, wybudowany przez Anthemiosa z Tralles i Izydora z Miletu.

Jednak częstszym typem w architekturze bizantyjskiej była budowla krzyżowo-kopułowa na planie krzyża greckiego wpisanego w czworobok, przykryta 5 kopułami, z których środkowa jest wyższa i wsparta na masywnych filarach (kościół ŚŚ. Apostołów 536-546 w Konstantynopolu). Sanktuarium od części przeznaczonej dla wiernych oddzielano początkowo przegrodą ołtarzową, przekształconą później w ikonostas, pośrodku którego zawsze zawieszano ikonę z przedstawieniem Deesis.

Po obu stronach apsydy mieszczącej ołtarz znajdowały się 2 małe pomieszczenia (zwane pastoforiami), pełniące funkcje liturgiczne. Materiałem budowlanym była cegła. Budowle sakralne pozbawione były dekoracji zewnętrznej, natomiast wnętrza bogato zdobiono rzeźbą architektoniczną i okładziną marmurową, a w części wyższej mozaikami i freskami. Bogata kolorystycznie dekoracja niweczyła materialność ściany, co w połączeniu z użyciem na szeroką skalę złota wywoływało w wiernych nastrój wzniosłej powagi.

Chrystus Pantokrator

Chrystus Pantokrator

BIZANCJUM - 313/330 - 1453

Wschodnia część Cesarstwa Rzymskiego, znana jako Cesarstwo Bizantyjskie [313/330 - 1453] kontynuowała tradycje cesarskiego Rzymu. Termin cesarstwo bizantyjskie, nawiązuje do pierwotnej nazwy stolicy cesarstwa - Byzantion, którą Konstantyn I Wielki przemianował na Konstantynopol. Cesarstwo obejmowało swoim wpływem Grecję i półwysep Bałkański, półwysep Apeniński, Sycylię i Ruś. Aż do swojego upadku podkreślało swoje rzymskie pochodzenie. W VII w. łacina została zastąpiona przez grekę, choć równocześnie w wieloetnicznym Cesarstwie, używano wielu innych języków, a niektóre z nich otrzymały ograniczony status oficjalny.

Podział imperium rzymskiego po śmierci Teodozjusza I w roku 395, w tle widoczne współczesne granice państw. Cesarstwo zachodniorzymskie; Cesarstwo Bizantyńskie

Historycy nie są zgodni co do dokładnej daty rozpoczęcia bizantyńskiego okresu historii Rzymu. Przemiany zachodziły stopniowo i w 330, gdy Konstantyn ustanawiał nową stolicę, procesy hellenizacji i postępującej chrystianizacji trwały już od dłuższego czasu.

Cesarstwo wschodniorzymskie, ok. 480





Koniec cesarstwa utożsamiany jest generalnie z upadkiem Konstantynopola i początkiem Imperium Osmańskiego w 1453, chociaż niektórzy uczeni uważają zań datę zdobycia Konstantynopola podczas IV krucjaty w 1204 lub moment upadku greckich królestw sukcesyjnych: Mistry w 1460, Trapezuntu w 1461 i Monemwasji w 1471.

 W XV wieku Bizancjum chyliło się ku upadkowi. Pozostawało niewielkim państewkiem ograniczonym do stolicy (miasta Konstantynopola) i jej przedmieść oraz części obszaru Grecji (Morei wraz z wyspami). Tylko częściowo mogło liczyć na dalsze prowincje, bowiem ich zarządcy faktycznie pozostawali niezależni od władzy centralnej.[3]

1204 - Konstantynopol zdobyty i złupiony przez krzyżowców (IV krucjata), którzy wywieźli z niego ogromną ilość relikwii i skarbów gromadzonych od niemal 900 lat. Na gruzach cesarstwa powstaje powstało Cesarstwo Łacińskie, a także kilka sukcesorów cesarstwa.

• Cesarstwo Łacińskie, właściwie Imperium Romaniae (w historiografii określane także jako Łacińskie Cesarstwo Konstantynopola) – państwo utworzone przez krzyżowców IV wyprawy krzyżowej, po zdobyciu Konstantynopola. Istniało w latach 1204–1261. Po upadku jego tereny wróciły do Cesarstwa Bizantyjskiego. 
• Cesarstwo Nicejskie – stosowana w historiografii nazwa państwa założonego w 1204 roku przez Teodora Laskarysa i jego popleczników na terenie Azji Mniejszej. Państwo to było jednym z państw spadkobierców cesarstwa bizantyjskiego, które upadło po zdobyciu przez siły IV krucjaty Konstantynopola i powstaniu tam łacińskiej monarchii. 

1453 - 29 maja wojska Imperium Osmańskiego zajęły Konstantynopol. Zdobycie miasta oraz śmierć ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa pociągnęły za sobą ostateczny upadek cesarstwa wschodniorzymskiego. Zwycięstwo to dało Turkom panowanie nad wschodnim basenem Morza Śródziemnego i otworzyło drogę do podboju Europy powstrzymanego dopiero przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem w roku 1683.

Cesarstwo w roku 1400 

Zdobyte miasto stało się stolicą Imperium Osmańskiego i pozostało nią do powstania republiki w 1923 roku. Turcy zaczęli też stosować w odniesieniu do miasta nazwę Stambuł, która od 18 marca 1930 roku stała się jedyną oficjalną jego nazwą[1].

Sztuka Bizancjum - wprowadzenie

Bizantyjska sztuka jest rozwinięciem sztuki starochrześcijańskiej:

sztuka starochrześcijańska II-III w. (wczesnochrześcijańska - na terenach Syrii i Palestyny) wchłonęła elementy sztuki hellenistycznego Wschodu, zwłaszcza Aleksandrii, Antiochii, Efezu, a także Persji okresu Sasanidów. Zasadniczym jej rysem jest skłonność do przepychu i bogactwa dekoracji łączona z chrześcijańskim spirytualizmem. W sztukach przedstawiających oscylowała między antycznym, zachodnim zbliżeniem do natury i jej idealizowaniem a wschodnią stylizacją i hieratyzmem. Została oficjalną sztuką kościoła prawosławnego, powstawała na terenie cesarstwa bizantyjskiego i w kręgu jego oddziaływania (wyrosła z tradycji sztuki greckiej i rzymskiej).