BIZANCJUM - architektura sakralna

Kościół chrześcijański w czasach Konstantyna był domem zebrań (ecclesia), nabożeństwa sprawowano wewnątrz budynku w obecności wiernych (w świątyniach pogańskich działalność kultowa odbywała się na zewnątrz).

Bizantyjska architektura sakralna początkowo nawiązywała do starochrześcijańskiej bazyliki (kościoły w Rawennie: S. Apollinare Nuovo 519 i S. Apollinare in Classe 549). Wzorowano się na rzymskich bazylikach foralnych, gdyż tylko one mogły pomieścić tłumy ludzi. Apsydę umieszczano na krótkim boku, naprzeciw znajdowało się wejście. Wejścia boczne, charakterystyczne dla bazylik świeckich zostały zlikwidowane. 

Pierwszą zachowaną do dziś chrześcijańską bazylikę rzymską wzniósł Maksencjusz (dzisiejszy kościół św. Sebastiana), miała kształt zgodny z planem rzymskiego cyrku. Apsyda był skierowana ku zachodowi. Ściany nawy głównej zawierały duże sklepione łukiem okna, zaś linia frontu z wejściami nad portykiem z filarów przebiegała skośnie do osi głównej budynku (próba dopasowania bazyliki do planu cyrku).

Bazylika cmentarna Konstantyna (320 r.) – przy via Labicana. Do fasady bazyliki dobudowano mauzoleum, znane pod nazwą Tor Pignattara. Wewnątrz mauzoleum, w niszach miały znajdować się groby rodziny cesarskiej. Znaleziono tu sarkofag z czerwonego porfiru ze scenami batalistycznymi, w którym pochowano matkę Konstantyna – Helenę.

Sant’ Agnese przy via Nomentana – wzniesiono przy kościele mauzoleum Santa Constanza, które zawiera dekorację mozaikową o ornamentach geometrycznych, roślinnych, ze scenami winobrania. W apsydalnych niszach znajdują się mozaiki przedstawiające Traditio Legis (przekazanie Prawa przez Chrystusa Piotrowi) i Traditio Clavis (Przekazanie Kluczy).
Drugim, równie powszechnym i stosowanym od początku typem były założenia centrum, oparte na rozmaitych planach (koła, kwadratu, krzyża greckiego, regularnego ośmioboku itp.) i kryte kopułami wspartymi na pendentywach lub trompach. Pełniły one funkcje baptysteriów (Ortodoksów z V w. i Ariańskie z ok. 500, oba w Rawennie), kościołów (S. Vitale w Rawennie, 532-547) i kaplic pałacowych. W wyniku syntezy obu tych typów powstała bazylika kopułowa, łącząca cechy rzutu budowli podłużnej z pionową organizacją przestrzenną centrum wnętrza przykrytego kopułą (kościół Św. Ireny w Konstantynopolu, 532).

Najdoskonalszym jej przykładem i zarazem najwybitniejszym osiągnięciem architektury bizantyjskiej jest kościół Hagia  Sophia (532-537) w Konstantynopolu, wybudowany przez Anthemiosa z Tralles i Izydora z Miletu.

Jednak częstszym typem w architekturze bizantyjskiej była budowla krzyżowo-kopułowa na planie krzyża greckiego wpisanego w czworobok, przykryta 5 kopułami, z których środkowa jest wyższa i wsparta na masywnych filarach (kościół ŚŚ. Apostołów 536-546 w Konstantynopolu). Sanktuarium od części przeznaczonej dla wiernych oddzielano początkowo przegrodą ołtarzową, przekształconą później w ikonostas, pośrodku którego zawsze zawieszano ikonę z przedstawieniem Deesis.

Po obu stronach apsydy mieszczącej ołtarz znajdowały się 2 małe pomieszczenia (zwane pastoforiami), pełniące funkcje liturgiczne. Materiałem budowlanym była cegła. Budowle sakralne pozbawione były dekoracji zewnętrznej, natomiast wnętrza bogato zdobiono rzeźbą architektoniczną i okładziną marmurową, a w części wyższej mozaikami i freskami. Bogata kolorystycznie dekoracja niweczyła materialność ściany, co w połączeniu z użyciem na szeroką skalę złota wywoływało w wiernych nastrój wzniosłej powagi.

Chrystus Pantokrator

Chrystus Pantokrator

Bizancjum - malarstwo ikonowe

Malarstwo ikonowe rozwijało się w Bizancjum, aż do jego upadku w XV wieku oraz na terenach objętych wpływami kultury bizantyńskiej, czyli w Grecji, Serbii, na Bałkanach, w średniowiecznych Włoszech oraz na Rusi. Najstarsze zachowane do naszych czasów ikony pochodzą z VI wieku. Dokumenty Soboru Nicejskiego II z 787 roku wspominają, że tradycja wykonywania ikon istniała od czasów apostolskich, nie ma jednak na to żadnych dowodów historycznych. Według tradycji, autorem pierwszych ikon był Łukasz Ewangelista.

Tła i nimby malowano na złoto. Słowem "ikona" określano na chrześcijańskim Wschodzie i w krajach pozostających pod wpływami Bizancjum, wszystkie przedstawienia Chrystusa, Matki Bożej, aniołów, świętych i scen historycznych z Pisma Świętego niezależnie od tego, w jakiej technice były wykonane. Ikony były pisane techniką enkaustyczną (później temperami) na desce, przedstawiały osoby święte, sceny biblijne i liturgiczno-symboliczne. Początkowo zdobiono je szlachetnymi kamieniami, potem powierzchnię obrazu z wyjątkiem twarzy i dłoni postaci pokrywano złotymi lub srebrnymi blachami.  Tła i nimby malowano na złoto.
Ikony wywodzą się z hellenistycznego portretu grobowego i portretu cesarskiego. Pierwsze wzmianki o ikonach znajdujemy w w IV wieku w pismach Euzebiusza z Cezarei i Epifaniusza z Cypru. Już  w V w. (według pism św. Augustyna) ikony stały sięjuż przedmiotem kultu. Hypatiusz z Efezu wspomina po raz pierwszy o pokłonie przed ikoną w połowie VI w. Najbardziej reprezentatywne ikony to przedstawiające: świętego Piotra, Chrystusa Pantokratora oraz Marię z aniołami i ze świętymi Teodorem i Jerzym.

Pantokrator (Wszechwładca, Pan wszystkiego, gr. Παντοκρατωρ) – w ikonografii przedstawienie Jezusa Chrystusa jako władcy i sędziego Wszechświata. Jako Pantokrator Chrystus przedstawiony jest w pozycji stojącej lub siedzącej na tronie, z otwartym Pismem Świętym w lewej dłoni i uniesioną prawą dłonią w geście błogosławieństwa. Ułożenie palców nawiązuje do greckiego monogramu Chrystusa: IC XC. Połączone są dwa palce: kciuk z serdecznym. Dzięki temu palce wskazujący i zgięty środkowy przypominają litery IC. Skrzyżowane ukośnie kciuk i serdeczny w zestawie z małym palcem tworzą XC. Nie jest to jedyna interpretacja gestu, według niektórych teologów połączony kciuk z palcem serdecznym są symbolem dwoistości natury Chrystusa: boskiej i ludzkiej. Natomiast złączenie trzech palców: małego, serdecznego i kciuka symbolizuje Trójcę Świętą.
Księga, jaką Jezus trzyma w lewej dłoni, nawiązuje do jego misji nauczania. Zwykle zamieszczony jest na niej cytat z Ewangelii według św. Jana: "Nie sądźcie z zewnętrznych pozorów, lecz wydajcie wyrok sprawiedliwy" [J 7, 24].[Wikipedia]