Renesans Karoliński

Renesans Karoliński – obejmował panowanie Karola Wielkiego, Ludwika I Pobożnego, Lotara I, Karola II Łysego i Karola III i okres ok. stu lat 780-880. [800-888]

Program epoki określiły dwa dokumenty Karola Wielkiego: Epistola de litteris colendis (784/85 - list do opata Baugulfa z Fuldy zredagowany przez Alkuina?) i Admonitio generalis (789). [1]

W celu przeprowadzenia reform szkolnych i innych zamierzeń oświatowych Karol Wielki sprowadził na dwór w Akwizgranie uczonych z odległych krajów Byli to m.in.: Alkuin, anglosaksoński mnich z Yorku, wizygocki biskup orleanu Theodulf, autor Libri Carolini, benedyktyński mnich z Monte Cassino Paweł Diakon, autor Historii Longobardów, poeta i gramatyk Piotr z Pizy, teolog z Akwilei Paweł II, poeta i dyplomata św. Angilbert, frankijski uczony Einhard, autor biografii Vita Karoli Magni, czy Waldo, opat z Reichenau.

Rzemiosło artystyczne Karolingów

W okresie panowania Karola Wielkiego nastąpił rozwój rzemiosła artystycznego. Rozwijało się złotnictwo, jubilerstwo, introligatorstwo, kowalstwo i stolarstwo artystyczne, snycerstwo, płatnerstwo i mieczownictwo, pojawiały się pierwsze witraże.
Wytwarzano kunsztownie zdobione przedmioty liturgiczne (krzyże, relikwiarze, kielichy), przedmioty codziennego użytku (biżuteria, naczynia, pojemniki, skrzynie, kasety, lustra itp) broń (miecze, zbroje) wzbogacano detale architektoniczne (balustrady, drzwi, portale).

Złoty Kodeks z St. Emmeram | 870

Złoty Kodeks z St. Emmeram – iluminowany łaciński ewangeliarz z IX wieku (870). Powstał w kręgu karolińskiej sztuki dworskiej. Ewangeliarz został sporządzony dla króla Karola Łysego, którego portret umieszczono na karcie 5v. ILUSTRACJE

Władca przedstawiony jest na tronie, błogosławiony z nieba ręką Boga. Otacza go dwóch aniołów, dwóch zbrojnych mężczyzn oraz dwie alegoryczne postaci kobiece z rogami obfitości, symbolizujące Francię i Gothię. 

Księgę wykonali skrybowie Beringar i Liuthard. Manuskrypt ma wymiary 420×330 mm (126 pergaminowych kart in folio). Jest napisany złotą uncjałą w dwóch kolumnach. Księgę zdobią  miniatury, przedstawiające m.in. Adorację Baranka, Chrystusa w chwale i wizerunki czterech ewangelistów. Iluminacje ewangeliarza wywarły wpływ na twórczość okresu ottońskiego, wzorowane są na nich szczególnie miniatury w Sakramentarzu Henryka II.

Księga zachowała się w oryginalnej oprawie, wykonanej z drewna pokrytego złotem, wysadzanej perłami i kamieniami szlachetnymi. W centralnej części przedstawiono wizerunek tronującego Chrystusa, umieszczony w ramce o kształcie krzyża z kamieni szlachetnych. Otaczają go reliefy przedstawiające czterech ewangelistów oraz cztery sceny ewangeliczne: kobieta cudzołożna, wypędzenie przekupniów ze Świątyni, uzdrowienie ślepca i uzdrowienie trędowatego.

Zgodnie ze źródłami XI-wiecznymi kodeks był własnością króla wschodniofrankijskiego Arnulfa z Karyntii, który w 893 roku podarował go klasztorowi św. Emmerama w Ratyzbonie. Pod koniec X wieku manuskrypt został odrestaurowany na polecenie opata Ramwolda, którego uwieczniono na pierwotnie pustej karcie 1v. Po sekularyzacji klasztoru księga trafiła w 1811 roku do zbiorów Bayerische Staatsbibliothek.

Obecnie znajduje się w zbiorach Bayerische Staatsbibliothek w Monachium (sygnatura Clm 14000).

źródło: Wikipedia

Ewangeliarz z Lorsch | 810

Ewangeliarz z Lorsch (łac. Codex Aureus Laureshamensis), zwany również Złotym Kodeksem z Lorsch – średniowieczna bogato iluminowana księga liturgiczna powstała w ok. 810 r. na dworze Karola Wielkiego. Początkowo znajdowała się w zbiorach biblioteki klasztoru w Lorsch, od XVI wieku należała do kolekcji Bibliotheca Palatina. Obecnie ewangeliarz z Lorsch jest podzielony na części, które znajdują się w Bibliotece Watykańskiej oraz Muzeach Watykańskich w Rzymie, w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie oraz w bibliotece Batthyaneum w Alba Julia w Rumunii.

Okładka ewangeliarza została wykonana z modnej w tamtym czasie kości słoniowej. 

Szkoła w Tours | miniatorstwo Karolingów | IX w.

W 789 r Karol Wielki przyjął na służbę Alkuina, uczynił go zwierzchnikiem studiów na swoim dworze. Alkuin (a potem jego następcy ) przewodził seminariom, dysputom i wykładom, które odbywały się na dworze władcy. W 796 roku Karol Wielki obdarował Alkuina opactwem św. Marcina w Tours. Alkuin założył tam szkolę. Był to okres kiedy powstawało wiele szkół i ośrodków umysłowych Cesarstwa we Francji m.in szkoły: w Tours, Orleanie, Reims, Corbi i Chartres i Fuldzie. [1]

Kodeksy, które powstawały w Tours były duże, dekorowane pasami scen. Zrezygnowano z realizmu na rzecz uproszczenia formy i potoczystości opowiadań. Wykorzystanie znaku podkreślało spójność narracji. Pojawia się miniatura inicjałowa (inicjał staje się obrazkiem, sceną, a nie ornamentem).

Z Tours związana jest Biblia Moutier-Grandval (840) oraz Biblia Karola Łysego (Biblia Viviana) (843-851).

Biblia od Moutier-Grandval została napisana i ozdobiona iluminacjami między 820 a 843 rokiem. Była wykonana przez mnichów z opactwa Świętego Marcina z Tours, we Francji, w ​​okresie panowania Ludwika Pobożnego, syna Karola Wielkiego. Biblia ma 53 cm wysokości i 40 cm szerokości. Tekst został napisany ręcznie przez co najmniej 24 kopistów. Zachowało się 449 arkuszy pergaminu (898 stron). Język łaciński. Tom zawiera Stary Testament i Nowy Testament. [2]

La Bible de Moutier-Grandval a été écrite et décorée d'enluminures par les moines de l'abbaye de Saint-Martin de Tours, en France, sous le règne de Louis le Pieux, fils de Charlemagne, entre 820 et 843.

Biblia Viviana - zwana też Pierwszą Biblią Karola Łysego (fr. Première bible de Charles le Chauve) została wykonana ok. 845-846 roku przez mnichów w skryptorium klasztoru Saint-Martin w Tours. Biblia ma wymiary 49,5 na 34,5 cm i zawiera 423 welinowe strony. Jest bogato iluminowana w kolorach purpury, złota i srebra.  Posiada 8 całostronicowych miniatur W 846 roku została ofiarowana Karolowi Łysemu przez hrabiego Viviana (Bibiana), świeckiego opata Saint-Martin w Tours, w podzięce za potwierdzenie przywilejów w 845 roku.

Pozioma kompozycja pasowa, sugerująca głębię i przestrzeń, nawiązuje do malarstwa starożytnego. Biblia Viviana znajduje się w Bibliothèque nationale de France (BnF). [3]

[1] Ks. Jacek Grzybowski, SZKOŁA PAŁACOWA KAROLA WIELKIEGO - INTELEKTUALNA WIOSNA ŚREDNIOWIECZNEJ FILOZOFII s.267
[2] La Bible Moutier-Grandval
[3] Wikipedia

Psałterz utrechcki | 816-834 | Szkoła Reims

Psałterz utrechcki – iluminowany manuskrypt powstały na początku IX wieku, zawierający łaciński psałterz. Jego nazwa pochodzi od miejsca przechowywania w bibliotece Uniwersytetu Utrechckiego (sygnatura MS. 32).

[816 - 834] Szkoła z Reims, opactwo benedyktynów w Hautvillers [założyciel Ebon]. 

Tekst pisany kapitałą i ułożony w trzech kolumnach, ilustrowany rysunkami wykonanymi tuszem, delikatną kreską. Manuskrypt wywarł wpływ na iluminatorstwo książkowe czasów Karola Łysego. 

Losy manuskryptu: około 1000 roku księga znalazła się w Anglii jako własność katedry w Canterbury. Po związanej z reformą anglikańską sekularyzacją dóbr kościelnych manuskrypt trafił do prywatnych zbiorów sir Roberta Cottona (1571-1631), od którego nabył ją Thomas Howard, earl Arundel (1585-1646). Howard zabrał księgę do Niderlandów. Tam trafiła w ręce Willema de Riddera, który w 1716 roku podarował ją uniwersytetowi w Utrechcie. W roku 2015 psałterz został wpisany na listę UNESCO Pamięć Świata.

psałterz > zbiór 150 psalmów Starego Testamentu wydany oddzielnie, niekiedy specjalnie ułożony do użytku liturgicznego a. dewocyjnego w judaizmie a. chrześcijaństwie. 

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, pierwsze wydanie w Internecie

Ewangeliarz Ebbona | Szkoła Reims | IX

Sw. Marek, Ewangeliarz Ebbona

Ewangeliarz Ebbona to jeden z najciekawszych manuskryptów Karolińskich. Powstał ok 820 r. w benedyktyńskim opactwie w Hautvilles, niedaleko Reims. Był przeznaczony dla arcybiskupa Reims, czynnego w latach 816-35. Przyjmuje się, że był darem od Piotra, opata Hautvillers. Rękopis rozpoczyna wiersz pochwalny, adresowany do arcybiskupa (księga nigdy nie dotarła do adresata – prawdopodobnie pracę przerwano, kiedy Ebbon został usunięty z urzędu w 835 roku).

W miniaturach kręgu artystycznego Reims można odnaleźć wpływy antycznego malarstwa hellenistycznego oraz cesarskiej szkoły miniatorskiej. ILUSTRACJE

Szkoła Reims - miniatorstwo Karolingów | IX w

Ewangeliarz Ebbona

Terminem „Szkoła Reims” („l’Ecole de Reims” ) określa się szkołę miniatorską działającą we Francji w IX w. na terenie archidiecezji Reims. Jej rozwój przypada na okres po śmierci Karola Wielkiego, kiedy to nastąpił powolny upadek stołecznej roli Akwizgranu oraz skupionej wokół niego dworskiej szkoły malarstwa miniaturowego.

„Szkoła Reims” powstała w I ćwierci IX w. z inicjatywy Ebbona, arcybiskupa Reims, pełniącego swoją funkcję w l. 816-835. Zlecił on wykonanie Ewangeliarza Ebbona, zwanego też Ewangeliarzem z Hautvillers, uznanego za jedno z najważniejszych dzieł tej szkoły. W kręgu szkoły Reims powstały jeszcze inne manuskrypty takie jak Psałterz Utrechcki, Filologius z Bern, Ewangeliarz z Loisel oraz fragmenty Ewangeliarza z Koblencji. Działalność „Szkoły Reims” była kontynuowana także po odsunięciu Ebbona, za rządów kolejnego arcybiskupa Reims Hincmara w l. 845-882. Wówczas powstał Ewangeliarz Św. Teodoryka (l’Evangile de Saint-Thierry), odpisy De Trinitate Hilarego z Poitiers, pism Terencjusza, Prudencjusza oraz kopia Libri Carolini.

Manuskrypty karolińskie

Szkoła Tours
Biblia Moutier-Grandval
Cykl Adama i Ewy, 840

Historia manuskryptu sięga aż do starożytności, ale dopiero kiedy kodeks na dobre zastąpił zwoje (od ok. IV w.) w czasach panowania Karolingów nastąpił rozkwit malarstwa miniaturowego. Księgi wykonywano różnymi technikami. W okresie wczesnoromańskim powstawały bardzo efektowne i bogate manuskrypty:
kodeksy purpurowe (codex purpureus) – rękopisy spisane (płynnym srebrem lub złotem = zawiesiną złotego/srebrnego proszku w spoiwie > chryzografia) na pergaminie nasączonym purpurą. Połysk uzyskiwano polerując złoto agatem. Przykłady: Ewangeliarz Godeskalka VIII, Srebrna Biblia.
kodeksy złote (codex aureus) – pisane złotymi i srebrnymi literami - Złoty Kodeks z Echternach XI, Ewangeliarz z Lorsch 810.
kodeksy srebrne (codex argentus) – kodeksy pisane i dekorowane srebrem. Srebrna Biblia - pochodzący z VI wieku, pisany srebrnym tuszem, kodeks purpurowy, zawierający tekst czterech Ewangelii w języku gockim, najstarszy tekst germański.

W manuskryptach karolińskich widać silny wpływ sztuki bizantyjskiej, antyku oraz sztuki irlandzkiej (ornamentyka). W zależności od szkoły różnią się formą. Wiele z miniatur posługiwało się iluzjonizmem. Za panowania Karolingów nastąpiła transformacja ikonografii.  W manuskryptach tego okresu pojawiają się przedstawienia o treści chrześcijańskiej w ujęciu ikonicznym, figuratywnym ale i syntetycznym. „Biblia” [wprowadza] nowe sposoby przedstawiania problemów teologicznych w państwie ukształtowanym na nowych fundamentach. Oprócz całostronicowych ilustracji pojawiły się bogato dekorowane inicjały.

Narzędzia kopisty: pióra, pumeks, kreda, rożki służące jako kałamarze, atrament czarny i czerwony, nóż do cięcia skór, brzytwa do wyrównywania nierówności i dzielenia na stronice, ostre narzędzie do punktowania przed kreśleniem linii pionowych, deseczka do polerowania, tabliczki z woskiem do zapisków, rysik, pilniczki do ostrzenia piór, kamień do rozrabiania farb. Atrament początkowo wyrabiano z soku kapuścianego, siarczanu miedzi i galasówek długo gotowanych z gumą arabską i piwem lub winem.

Iluminator zwykle najpierw robił rysunek piórkiem, później nakładał złoto i srebro, a na końcu pozostałe kolory. Z czasem, zamiast płaskiego nakładania płatków metalu na kartę, zaczęto stosować podkład gipsowy. Dawało to wspaniały efekt mieniącego się złota. Iluminacje wykonywano zazwyczaj kryjącymi farbami wodnymi, gwaszem, technikami malarskimi lub rysunkowymi, za pomocą srebrnego sztyftu i cienkich pędzli.

Główne skryptoria tamtego czasu znajdowały się w Akwizgranie (szkoła pałacowa Karola Wielkiego), Trewirze, Fuldzie, Reims, Tours i Metz. Szkoły te wytworzyły własne style, w różnym stopniu odwołujące się sztuki innych oraz artystyczną ekspresją. Badacze wyodrębniają dwie grupy manuskryptów, które powstały w Akwizgranie. Jest to: Grupa Ady (od słów Ada ancilia dei) – Ewangeliarz Godescalca (781-783) i Ewangeliarz St Medard de Soissons (800) oraz Grupa Ewangeliarza Koronacyjnego, czyli Ewangeliarz Koronacyjny (VIII w.), Ewangeliarz z Akwizgranu (IX w.) i Ewangeliarz z Lorch (778–820). W skryptorium w Reims, któremu patronował arcybiskup Ebbon, powstał Ewangeliarz Ebbona (816–835) i Psałterz Utrechcki (IX w.). Z Tours pochodzi Biblia Mountier Grandval (840) oraz Biblia Karola Łysego (Biblia Viviana) (843-851). A z Metz Sakramentarz Drogona (842). Schyłkowymi dziełami iluminatorstwa karolińskiego są Codex Aureus z St Emmeram (860-880) i Psałterz Folcharda.

Ilustracje
źródło:
Łowcy Sosrębów, Iluminatorstwo karolińskie i ottońskie; data dostępu 5.11.2015
Art Histery, Miniatury karolińskie i ottońskie; data dostępu 5.11.2015
GRAŻYNA SZYMCZAK, MARZENA WLAZŁOWICZ-PIETRAS, KSIĄŻKA W ŚREDNIOWIECZU; data dostępu 5.11.2015

Sztuka karolińska - konstrukcja, materiał, forma

Czerpano z późnego antyku, osiągnięć wczesnochrześcijańskich oraz dokonań plemion germańskich i iryjskich.

KULTURA I SZTUKA IMPERIUM KAROLINGÓW - SZTUKA PREROMAŃSKA

Pojęcie sztuka przedromańska (sztuka preromańska) używane jest w odniesieniu do całego dorobku sztuki europejskiej od upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego do momentu pojawienia się sztuki romańskiej, czyli od V wieku do pierwszej połowy XI wieku. Oprócz spuścizny wczesnochrześcijańskiej nałożyły się na nią osiągnięcia ludów barbarzyńskich sięgające do swoich tradycji sprzed momentu przyjęcia chrześcijaństwa. Do najstarszych jej przejawów zalicza się sztukę plemion germańskich: Longobardów, Ostrogotów, Franków, Wizygotów. Swój udział w tworzeniu w powstaniu sztuki wczesnego średniowiecza mieli także Celtowie oraz wikingowie. Tradycje te zostały przyjęte na dworze Karola Wielkiego odradzając się w VIII wieku w sztuce karolińskiej.